Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Nedir?
Kaynak: turkicstates.org
Kısaca
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT), Türk dilli devletler arasında kapsamlı iş birliğini derinleştirmek amacıyla kurulmuş hükümetlerarası bir uluslararası örgüttür. Kökleri 1992'den beri düzenli olarak toplanan "Türkçe Konuşan Devletler Devlet Başkanları Zirveleri"ne dayanır; bu süreçte gerçekleşen 10 zirvenin ardından, 3 Ekim 2009'da Nahçıvan'da imzalanan Nahçıvan Anlaşması ile Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye tarafından "Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi" (kısaca Türk Konseyi) adıyla resmen kuruldu. Örgüt, 12 Kasım 2021'de İstanbul'da düzenlenen 8. Zirve'de bugünkü "Türk Devletleri Teşkilatı" adını aldı. Sekretaryası İstanbul'da, Fatih ilçesindeki Binbirdirek'te bulunuyor.
Nahçıvan Anlaşması'nın 2. Maddesi'nde tanımlanan temel amaç ve görevler arasında karşılıklı güvenin güçlendirilmesi, bölgesel barışın korunması, dış politikada ortak tutumlar geliştirilmesi, terörizm ve sınır ötesi suçlarla mücadelede eylem koordinasyonu, ticaret ve yatırım için uygun koşulların yaratılması, ekonomik ve kültürel gelişimin desteklenmesi, hukukun üstünlüğü ve insan haklarının korunması, bilim-teknoloji-eğitim alanlarında etkileşimin genişletilmesi yer alıyor.
Yapı
Örgütün en üst karar organı, üye devlet başkanlarının bir araya geldiği Zirve'dir (Devlet Başkanları Konseyi); dönem başkanlığı üye devletler arasında rotasyonla yürütülür. Günlük işleyişi Sekretarya adına Genel Sekreterlik yürütür. Kuruluşundan bu yana görev yapan Genel Sekreterler:
| İsim | Ülke | Görev Dönemi |
|---|---|---|
| Halil Akıncı | Türkiye | Eylül 2010 – Eylül 2014 |
| Ramil Hasan | Azerbaycan | Eylül 2014 – Eylül 2018 |
| Bağdat Amreyev | Kazakistan | Eylül 2018 – Kasım 2022 |
| Kubanıçbek Ömüraliyev | Kırgızistan | Kasım 2022 – halen görevde |
Üye ve gözlemci devletler
TDT'nin dört kurucu tam üyesi Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye; Özbekistan Ekim 2019'daki 7. Zirve'de (Bakü) tam üye statüsü kazandı. Ayrıca dört gözlemci — üç ülke ve bir uluslararası kuruluş — TDT nezdinde yer alıyor:
| Ülke / Kuruluş | Statü | Katılım | Zirve |
|---|---|---|---|
| Azerbaycan | Kurucu tam üye | 3 Ekim 2009 | Nahçıvan Anlaşması |
| Kazakistan | Kurucu tam üye | 3 Ekim 2009 | Nahçıvan Anlaşması |
| Kırgızistan | Kurucu tam üye | 3 Ekim 2009 | Nahçıvan Anlaşması |
| Türkiye | Kurucu tam üye | 3 Ekim 2009 | Nahçıvan Anlaşması |
| Özbekistan | Tam üye | Ekim 2019 | 7. Zirve, Bakü |
| Macaristan | Gözlemci | Eylül 2018 | 6. Zirve, Çolpon-Ata |
| Türkmenistan | Gözlemci | Kasım 2021 | 8. Zirve, İstanbul |
| Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti | Gözlemci | 2022 | 9. Zirve, Semerkant |
| Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT) | Gözlemci kuruluş | 2023 | 10. Zirve, Astana |
Bu ülkelerin üretim ve ticaret profillerini incelemek için Ülkeler sayfamıza bakabilirsiniz.
Üye Devletlerin Cumhurbaşkanlığı Resmi Siteleri
Made in Turan'la ilgili işbirliği alanları
TDT'nin resmi iş birliği gündemi 30'dan fazla ayrı alanı kapsıyor. Bunlardan üretim, ticaret ve ekonomiyle doğrudan ilgili olanları öne çıkarıyoruz:
| Alan | Kapsam |
|---|---|
| Ekonomik iş birliği | Üye devletler arası ticaret ve yatırımın geliştirilmesi, ekonomik entegrasyonun derinleştirilmesi; örneğin Kazakistan'ın Türkistan bölgesindeki mevcut özel ekonomik bölgenin TDT üyesi devletlere özel statü tanıyacak şekilde dönüştürülmesiyle oluşturulan TURAN Özel Ekonomik Bölgesi (TURAN SEZ) girişimi — Cumhurbaşkanı Tokayev tarafından 8. Zirve'de önerilmiş, 2022 Semerkant Zirvesi'nde resmiyet kazanmıştır. TDT'nin resmi bir programı olmasa da benzer bir amaç taşıyan bir başka girişim, 'Made in Turan' markalama projesidir: Azerbaycan Franchise Derneği'nin öncülüğünde, Mayıs 2024'te Bakü'de düzenlenen Türk Devletleri Ekonomik Forumu'nda tanıtılmış; Türk dünyası ülkelerinde üretilen ürünleri ortak bir etiket altında birleştirmeyi, gümrük kolaylıkları ve ortak ihracat fırsatları yaratmayı hedefliyor. (Bu platformun adı da bu girişimden geliyor — bkz. Hakkında sayfası.) |
| Gümrük iş birliği | Gümrük prosedürlerinin uyumlaştırılması, sınır geçişlerinde kolaylaştırma |
| Ulaştırma iş birliği | Bölgeler arası ulaştırma koridorlarının ve bağlantısallığın geliştirilmesi |
| Enerji iş birliği | Enerji güvenliği ve altyapı projelerinde koordinasyon |
| Tarım iş birliği | Tarımsal üretim ve gıda güvenliği alanında ortak çalışmalar |
| Sanayi, Bilim, Teknoloji ve Yenilik (SBTY) | Sanayi politikaları, bilimsel iş birliği, fikri mülkiyet dahil yenilik ekosistemi |
| Uzay alanında iş birliği | Üye ve gözlemci devletlerin ortak yürüttüğü uzay projeleri, örneğin çevre gözlemi ve afet yönetimi amaçlı TDT-SAT küp uydusu projesi |
Diğer işbirliği alanları
TDT'nin resmi iş birliği gündeminde yer alan, üretim ve ticaretle doğrudan ilgili olmayan diğer alanlar:
- Siyasi iş birliği
- Turizm iş birliği
- Eğitim iş birliği
- Enformasyon ve medya iş birliği
- Gençlik ve spor iş birliği
- Diaspora iş birliği
- Bilişim ve İletişim Teknolojileri alanında iş birliği (BİT)
- Sağlık iş birliği
- Göç alanında iş birliği
- Yargı ve yasama alanında iş birliği
- İnsani konular ve kalkınma alanında iş birliği
- Müslüman dini kurumlar arasında iş birliği
- İnsan kaynakları alanında iş birliği
- Uluslararası kuruluşlarla iş birliği
- Aile ve sosyal politika konularında iş birliği
- Acil durum ve afet yönetiminden sorumlu makamlar arasında iş birliği
- Konsolosluk işlerinde iş birliği
- Resmi araştırma merkezleri arasında iş birliği
- Çevre ve ekoloji bakanları arasında iş birliği
- Haritacılık kurumları arasında iş birliği
- Tapu ve kadastrodan sorumlu kurumlar arasında iş birliği
- Kültürel ilişkiler alanında iş birliği
- Çalışma, istihdam ve sosyal koruma alanında iş birliği
- Fikri mülkiyet alanında iş birliği
Kaynak: turkicstates.org/tr/isbirligi-alanlari
İlişkili kuruluşlar
TDT şemsiyesi altında ya da onunla yakın çalışan başka kurumlar da bulunuyor. Bu kurumların içeriğini üretmiyoruz — ayrıntı için resmi sitelerine yönlendiriyoruz:
| Kuruluş | Odak Alanı | Merkez |
|---|---|---|
| TÜRKSOY | Kültür ve sanat alanında iş birliği | Ankara |
| TÜRKPA | Üye ülke parlamentoları arasında asamble | Bakü |
| Uluslararası Türk Akademisi | Türk halklarının dil, edebiyat ve tarihi üzerine ortak bilimsel araştırma | Astana |
| Türk Yatırım Fonu | Üye devletlerin ilk ortak mali kuruluşu, yatırım projeleri (16 Mart 2023'te kuruldu) | İstanbul |
| Türk Kültür ve Miras Vakfı | Türk kültürü ve mirasının korunması, araştırılması ve tanıtılması | Bakü |
| TTSO | Üye devletlerin iş çevreleri arasında ekonomik iş birliği ve entegrasyon | İstanbul |
| TDT Kuraklık Önleme Enstitüsü | Kuraklıkla mücadele ve su güvenliği alanında proje iş birliği | Budapeşte |
TTSO'nun ayrı bir kurumsal web sitesi bulunmuyor; bağlantı resmi X (Twitter) hesabına gider. TDT Kuraklık Önleme Enstitüsü'nün resmi sitesi (dpiots.org) yayın tarihi itibarıyla henüz içerik yayınlamıyor.
Bağımsızlık notu
Bu sayfa, turkicstates.org 'daki kamuya açık bilgilerden derlenmiş bağımsız bir editoryal özettir; Türk Devletleri Teşkilatı'nın resmi bir yayını değildir ve TDT ya da herhangi bir üye devlet adına konuşmaz. Made in Turan, TDT'den ya da hiçbir devletten finansman almıyor. Güncel ve resmi bilgi için lütfen turkicstates.org adresini ziyaret edin.