Türki Döwletleriň Guramasy (TDG) näme?
Çeşme: turkicstates.org
Gysgaça
Türki Döwletleriň Guramasy (TDG) — türki dilli döwletleriň arasyndaky giň gerimli hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmak maksady bilen döredilen hökümetara halkara guramadyr. Onuň gözbaşy 1992-nji ýyldan bäri yzygiderli geçirilýän "Türki Dilli Döwletleriň Döwlet Baştutanlarynyň Sammitlerine" degişlidir; şu çäklerde geçirilen 10 sammitden soň, 2009-njy ýylyň 3-nji oktýabrynda Nahçywanda gol çekilen Nahçywan Ylalaşygy bilen Azerbaýjan, Gazagystan, Gyrgyzystan we Türkiýe tarapyndan "Türki Dilli Ýurtlaryň Hyzmatdaşlyk Geňeşi" (gysgaça Türki Geňeş) ady bilen resmi taýdan döredildi. Gurama 2021-nji ýylyň 12-nji noýabrynda Stambulda geçirilen 8-nji Sammitde häzirki "Türki Döwletleriň Guramasy" adyny aldy. Onuň sekretariaty Stambulyň Fatih etrabyndaky Binbirdirekde ýerleşýär.
Nahçywan Ylalaşygynyň 2-nji maddasynda kesgitlenen esasy maksatlaryň we wezipeleriň hataryna özara ynamy pugtalandyrmak, sebitleýin parahatçylygy goramak, daşary syýasatda umumy garaýyşlary ösdürmek, terrorçylyga we serhetüsti jenaýatlara garşy hereketleri utgaşdyrmak, söwda we maýa goýum üçin amatly şertleri döretmek, ykdysady we medeni ösüşi goldamak, kanunyň hökmürowanlygyny we adam hukuklaryny goramak, ylym-tehnika-bilim ugurlarynda özara gatnaşyklary giňeltmek girýär.
Gurluş
Guramanyň iň ýokary çözgüt kabul ediji edarasy agza döwletleriň baştutanlarynyň duşuşýan Sammitdir (Döwlet Baştutanlarynyň Geňeşi); nobatdaky başlyklyk agza döwletleriň arasynda aýlanyp durýar. Gündelik işini Sekretariat adyndan Baş sekretarlyk alyp barýar. Döredilen gününden bäri wezipe ýerine ýetiren Baş sekretarlar:
| Ady | Ýurt | Wezipe möhleti |
|---|---|---|
| Halil Akıncı | Türkiýe | 2010-njy ýylyň sentýabry – 2014-nji ýylyň sentýabry |
| Ramil Hasan | Azerbaýjan | 2014-nji ýylyň sentýabry – 2018-nji ýylyň sentýabry |
| Bağdat Amreyev | Gazagystan | 2018-nji ýylyň sentýabry – 2022-nji ýylyň noýabry |
| Kubanıçbek Ömüraliyev | Gyrgyzystan | 2022-nji ýylyň noýabry – şu wagta çenli |
Agza we synçy döwletler
TDG-niň dört esaslandyryjy doly agzasy Azerbaýjan, Gazagystan, Gyrgyzystan we Türkiýedir; Özbegistan 2019-njy ýylyň oktýabrynda geçirilen 7-nji Sammitde (Baku) doly agza statusyny gazandy. Mundan başga, dört synçy — üç ýurt we bir halkara gurama — TDG-niň ýanynda orun alýar:
| Ýurt / Gurama | Statusy | Goşulan wagty | Sammit |
|---|---|---|---|
| Azerbaýjan | Esaslandyryjy doly agza | 2009-njy ýylyň 3-nji oktýabry | Nahçywan Ylalaşygy |
| Gazagystan | Esaslandyryjy doly agza | 2009-njy ýylyň 3-nji oktýabry | Nahçywan Ylalaşygy |
| Gyrgyzystan | Esaslandyryjy doly agza | 2009-njy ýylyň 3-nji oktýabry | Nahçywan Ylalaşygy |
| Türkiýe | Esaslandyryjy doly agza | 2009-njy ýylyň 3-nji oktýabry | Nahçywan Ylalaşygy |
| Özbegistan | Doly agza | 2019-njy ýylyň oktýabry | 7-nji Sammit, Baku |
| Wengriýa | Synçy | 2018-nji ýylyň sentýabry | 6-njy Sammit, Çolpon-Ata |
| Türkmenistan | Synçy | 2021-nji ýylyň noýabry | 8-nji Sammit, Stambul |
| Demirgazyk Kipr Türk Respublikasy | Synçy | 2022-nji ýyl | 9-njy Sammit, Samarkand |
| Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasy (EİT) | Synçy gurama | 2023-nji ýyl | 10-njy Sammit, Astana |
Bu ýurtlaryň öndürijilik we söwda profillerini öwrenmek üçin Ýurtlar sahypamyza serediň.
Agza Döwletleriň Prezidentliginiň Resmi Saýtlary
Made in Turan bilen baglanyşykly hyzmatdaşlyk ugurlary
TDG-niň resmi hyzmatdaşlyk gün tertibi 30-dan gowrak aýratyn ugry öz içine alýar. Şolardan öndürijilik, söwda we ykdysadyýet bilen gönüden-göni baglanyşykly bolanlaryny aýratyn nygtaýarys:
| Ugur | Gerimi |
|---|---|
| Ykdysady hyzmatdaşlyk | Agza döwletleriň arasyndaky söwdany we maýa goýumlary ösdürmek, ykdysady integrasiýany çuňlaşdyrmak; mysal üçin, Gazagystanyň Türküstan sebitindäki häzirki ýörite ykdysady zolagyň TDG agza döwletlerine ýörite status berjek şekilde özgerdilmegi bilen döredilen TURAN Ýörite Ykdysady Zolagy (TURAN SEZ) başlangyjy — Prezident Tokaýew tarapyndan 8-nji Sammitde teklip edilip, 2022-nji ýyldaky Samarkant sammitinde resmileşdirilendir. TDG-niň resmi maksatnamasy bolmasa-da, meňzeş maksady özünde jemleýän başga bir başlangyç 'Made in Turan' markalaşdyrma taslamasydyr: Azerbaýjan Franşiza Assosiasiýasynyň başlangyjy bilen, 2024-nji ýylyň maýynda Bakuda geçirilen Türki Döwletleriň Ykdysady Forumynda tanadylan; türki dünýä ýurtlarynda öndürilen önümleri umumy bir nyşanyň astynda birleşdirmegi, gümrük ýeňillikleri we bilelikdäki eksport mümkinçiliklerini döretmegi maksat edinýär. (Bu platformanyň ady hem şu başlangyçdan gelip çykýar — serediň: Biz barada sahypasy.) |
| Gümrük hyzmatdaşlygy | Gümrük tertiplerini sazlaşdyrmak, serhet geçişlerini ýeňilleşdirmek |
| Ulag hyzmatdaşlygy | Sebitara ulag geçelgelerini we özara baglanyşygy ösdürmek |
| Energetika hyzmatdaşlygy | Energiýa howpsuzlygy we infrastruktura taslamalarynda utgaşdyrma |
| Oba hojalyk hyzmatdaşlygy | Oba hojalyk önümçiligi we azyk howpsuzlygy ugrunda bilelikdäki işler |
| Senagat, Ylym, Tehnologiýa we Innowasiýa (SYTI) | Senagat syýasaty, ylmy hyzmatdaşlyk, intellektual eýeçiligi hem öz içine alýan innowasiýa ekosistemasy |
| Kosmos ugrunda hyzmatdaşlyk | Agza we synçy döwletleriň bilelikde alyp barýan kosmos taslamalary, meselem, daşky gurşawa gözegçilik we betbagtçylyklary dolandyrmak maksatly TDT-SAT kub hemra taslamasy |
Beýleki hyzmatdaşlyk ugurlary
TDG-niň resmi hyzmatdaşlyk gün tertibinde bar bolan, öndürijilik we söwda bilen gönüden-göni baglanyşykly bolmadyk beýleki ugurlar:
- Syýasy hyzmatdaşlyk
- Syýahatçylyk hyzmatdaşlygy
- Bilim hyzmatdaşlygy
- Maglumat we metbugat hyzmatdaşlygy
- Ýaşlar we sport hyzmatdaşlygy
- Diaspora hyzmatdaşlygy
- Informasiýa we Aragatnaşyk Tehnologiýalary ugrunda hyzmatdaşlyk (IAT)
- Saglygy goraýyş hyzmatdaşlygy
- Migrasiýa ugrunda hyzmatdaşlyk
- Kazyýet we kanun çykaryjylyk ugrunda hyzmatdaşlyk
- Ynsanperwerlik meseleleri we ösüş ugrunda hyzmatdaşlyk
- Musulman dini edaralarynyň arasyndaky hyzmatdaşlyk
- Adam serişdeleri ugrunda hyzmatdaşlyk
- Halkara guramalar bilen hyzmatdaşlyk
- Maşgala we durmuş syýasaty meseleleri boýunça hyzmatdaşlyk
- Adatdan daşary ýagdaýlar we betbagtçylyklary dolandyrmak üçin jogapkär edaralaryň arasyndaky hyzmatdaşlyk
- Konsullyk işlerinde hyzmatdaşlyk
- Resmi barlag merkezleriniň arasyndaky hyzmatdaşlyk
- Daşky gurşaw we ekologiýa ministrleriniň arasyndaky hyzmatdaşlyk
- Kartografiýa edaralarynyň arasyndaky hyzmatdaşlyk
- Ýer-emläk hukugy we kadastr üçin jogapkär edaralaryň arasyndaky hyzmatdaşlyk
- Medeni gatnaşyklar ugrunda hyzmatdaşlyk
- Zähmet, iş bilen üpjünçilik we durmuş goraglylygy ugrunda hyzmatdaşlyk
- Intellektual eýeçilik ugrunda hyzmatdaşlyk
Çeşme: turkicstates.org/tr/isbirligi-alanlari
Baglanyşykly guramalar
TDG-niň gerimi astynda ýa-da onuň bilen ýakyn işleşýän başga-da guramalar bar. Biz bu guramalaryň mazmunyny taýýarlamaýarys — jikme-jiklikler üçin olaryň resmi web saýtlaryna ýüz tutmagyňyzy maslahat berýäris:
| Gurama | Esasy ugry | Merkezi |
|---|---|---|
| TÜRKSOY | Medeniýet we sungat ugrunda hyzmatdaşlyk | Ankara |
| TÜRKPA | Agza ýurtlaryň parlamentleriniň arasyndaky assambleýa | Baku |
| Halkara Türki Akademiýasy | Türki halklaryň dili, edebiýaty we taryhy boýunça bilelikdäki ylmy barlaglar | Astana |
| Türki Maýa Goýum Gaznasy | Agza döwletleriň ilkinji bilelikdäki maliýe guramasy, maýa goýum taslamalary (2023-nji ýylyň 16-njy martynda döredildi) | Stambul |
| Türki Medeniýet we Miras Gaznasy | Türki medeniýetini we mirasyny goramak, öwrenmek we ýaýbaňlandyrmak | Baku |
| TTSO | Agza döwletleriň işewürlik toparlarynyň arasynda ykdysady hyzmatdaşlyk we integrasiýa | Stambul |
| TDG Guraklygyň Öňüni Alyş Instituty | Guraklyga garşy göreş we suw howpsuzlygy ugrunda taslama hyzmatdaşlygy | Budapeşt |
TTSO-nyň aýratyn korporatiw web saýty ýok; salgy onuň resmi X (Twitter) hasabyna alyp barýar. TDG Guraklygyň Öňüni Alyş Institutynyň resmi saýty (dpiots.org) bu ýazgynyň neşir edilen wagty entek mazmun çap etmeýär.
Garaşsyzlyk belligi
Bu sahypa turkicstates.org saýtyndaky köpçülige açyk maglumatlardan taýýarlanan garaşsyz redaksiýa gysgaça mazmunydyr; ol Türki Döwletleriň Guramasynyň resmi neşiri däldir we TDG ýa-da haýsydyr bir agza döwletiň adyndan gepleşmeýär. Made in Turan TDG-den ýa-da hiç bir döwletden maliýe serişdesi almaýar. Iň täze we resmi maglumat üçin turkicstates.org saýtyna ýüz tutmagyňyzy haýyş edýäris.