Turkiy davlatlar tashkiloti (TDT) nima?
Manba: turkicstates.org
Qisqacha
Turkiy davlatlar tashkiloti (TDT) — turkiy tilli davlatlar oʻrtasida keng qamrovli hamkorlikni chuqurlashtirish maqsadida tuzilgan hukumatlararo xalqaro tashkilotdir. Uning ildizlari 1992-yildan beri muntazam oʻtkazilib kelinayotgan "Turkiy tilli davlatlar rahbarlari sammitlari"ga borib taqaladi; shu jarayonda oʻtkazilgan 10 sammitdan soʻng, 2009-yil 3-oktyabrda Naxchivonda imzolangan Naxchivon bitimi asosida Ozarbayjon, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Turkiya tomonidan "Turkiy tilli davlatlar hamkorlik kengashi" (qisqacha Turkiy kengash) nomi bilan rasman tashkil etildi. Tashkilot 2021-yil 12-noyabrda Istanbulda oʻtkazilgan 8-sammitda bugungi "Turkiy davlatlar tashkiloti" nomini oldi. Kotibiyati Istanbulning Fatih tumanidagi Binbirdirekda joylashgan.
Naxchivon bitimining 2-moddasida belgilangan asosiy maqsad va vazifalar qatoriga oʻzaro ishonchni mustahkamlash, mintaqaviy tinchlikni saqlash, tashqi siyosatda umumiy pozitsiyalarni ishlab chiqish, terrorizm va chegaralararo jinoyatlarga qarshi kurashda harakatlarni muvofiqlashtirish, savdo va investitsiyalar uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, iqtisodiy va madaniy taraqqiyotni qoʻllab-quvvatlash, qonun ustuvorligi va inson huquqlarini himoya qilish, fan-texnika-taʼlim sohalarida oʻzaro aloqalarni kengaytirish kiradi.
Tuzilma
Tashkilotning eng yuqori qaror qabul qiluvchi organi — aʼzo davlatlar rahbarlari yigʻiladigan Sammit (Davlat rahbarlari kengashi)dir; davriy raislik aʼzo davlatlar oʻrtasida navbat bilan olib boriladi. Kundalik faoliyatni Kotibiyat nomidan Bosh kotiblik amalga oshiradi. Tashkilot tuzilganidan buyon lavozimda boʻlgan Bosh kotiblar:
| Ism | Davlat | Lavozimda boʻlgan davr |
|---|---|---|
| Halil Akıncı | Turkiya | 2010-yil sentyabr – 2014-yil sentyabr |
| Ramil Hasan | Ozarbayjon | 2014-yil sentyabr – 2018-yil sentyabr |
| Bağdat Amreyev | Qozogʻiston | 2018-yil sentyabr – 2022-yil noyabr |
| Kubanıçbek Ömüraliyev | Qirgʻiziston | 2022-yil noyabr – hozirgacha |
Aʼzo va kuzatuvchi davlatlar
TDTning toʻrt asoschi toʻliq aʼzosi — Ozarbayjon, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Turkiya; Oʻzbekiston 2019-yil oktyabrdagi 7-sammitda (Boku) toʻliq aʼzolik maqomiga ega boʻldi. Bundan tashqari, toʻrt kuzatuvchi — uch davlat va bir xalqaro tashkilot — TDT huzurida ishtirok etadi:
| Davlat / Tashkilot | Maqom | Qoʻshilgan sana | Sammit |
|---|---|---|---|
| Ozarbayjon | Asoschi toʻliq aʼzo | 2009-yil 3-oktyabr | Naxchivon bitimi |
| Qozogʻiston | Asoschi toʻliq aʼzo | 2009-yil 3-oktyabr | Naxchivon bitimi |
| Qirgʻiziston | Asoschi toʻliq aʼzo | 2009-yil 3-oktyabr | Naxchivon bitimi |
| Turkiya | Asoschi toʻliq aʼzo | 2009-yil 3-oktyabr | Naxchivon bitimi |
| Oʻzbekiston | Toʻliq aʼzo | 2019-yil oktyabr | 7-sammit, Boku |
| Vengriya | Kuzatuvchi | 2018-yil sentyabr | 6-sammit, Cholpon-Ata |
| Turkmaniston | Kuzatuvchi | 2021-yil noyabr | 8-sammit, Istanbul |
| Shimoliy Kipr Turk Respublikasi | Kuzatuvchi | 2022-yil | 9-sammit, Samarqand |
| Iqtisodiy Hamkorlik Tashkiloti (EİT) | Kuzatuvchi tashkilot | 2023-yil | 10-sammit, Astana |
Bu davlatlarning ishlab chiqarish va savdo profillarini koʻrib chiqish uchun Davlatlar sahifamizga qarang.
Aʼzo davlatlar prezidentligining rasmiy saytlari
Made in Turan bilan bogʻliq hamkorlik sohalari
TDTning rasmiy hamkorlik kun tartibi 30dan ortiq alohida sohani qamrab oladi. Ulardan ishlab chiqarish, savdo va iqtisodiyotga bevosita aloqador boʻlganlarini alohida ajratib koʻrsatamiz:
| Soha | Qamrov |
|---|---|
| Iqtisodiy hamkorlik | Aʼzo davlatlar oʻrtasida savdo va investitsiyalarni rivojlantirish, iqtisodiy integratsiyani chuqurlashtirish; masalan, Qozogʻistonning Turkiston viloyatidagi mavjud maxsus iqtisodiy zonani TDT aʼzo davlatlariga maxsus maqom beradigan tarzda qayta tashkil etish orqali yaratilgan TURON Maxsus Iqtisodiy Zonasi (TURAN SEZ) tashabbusi — Prezident Tokayev tomonidan 8-Sammitda taklif etilgan va 2022-yilgi Samarqand sammitida rasmiylashtirilgan. TDTning rasmiy dasturi boʻlmasa-da, shunga oʻxshash maqsadni koʻzlagan yana bir tashabbus — 'Made in Turan' brendlash loyihasi: Ozarbayjon Franchayzing Assotsiatsiyasi tashabbusi bilan, 2024-yil may oyida Bakuda oʻtkazilgan Turkiy Davlatlar Iqtisodiy Forumida taqdim etilgan; turkiy dunyo mamlakatlarida ishlab chiqarilgan mahsulotlarni yagona brend ostida birlashtirishni, bojxona yengilliklari va qoʻshma eksport imkoniyatlarini yaratishni maqsad qiladi. (Ushbu platforma nomi ham shu tashabbusdan olingan — qarang: Biz haqimizda sahifasi.) |
| Bojxona hamkorligi | Bojxona tartib-qoidalarini uygʻunlashtirish, chegara oʻtish joylarida yengillashtirish |
| Transport hamkorligi | Mintaqalararo transport koridorlari va bogʻlanuvchanlikni rivojlantirish |
| Energetika hamkorligi | Energiya xavfsizligi va infratuzilma loyihalarida muvofiqlashtirish |
| Qishloq xoʻjaligi hamkorligi | Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi va oziq-ovqat xavfsizligi sohasida qoʻshma faoliyat |
| Sanoat, Fan, Texnologiya va Innovatsiya (SFTI) | Sanoat siyosati, ilmiy hamkorlik, mualliflik huquqi va sanoat mulki (IP) sohasini oʻz ichiga olgan innovatsiya ekotizimi |
| Kosmik hamkorlik | Aʼzo va kuzatuvchi davlatlar birgalikda amalga oshirayotgan kosmik loyihalar, masalan, ekologik kuzatuv va favqulodda vaziyatlarni boshqarish maqsadidagi TDT-SAT kub yoʻldoshi loyihasi |
Boshqa hamkorlik sohalari
TDTning rasmiy hamkorlik kun tartibida oʻrin olgan, ishlab chiqarish va savdo bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan boshqa sohalar:
- Siyosiy hamkorlik
- Turizm hamkorligi
- Taʼlim hamkorligi
- Axborot va media sohasida hamkorlik
- Yoshlar va sport sohasida hamkorlik
- Diaspora sohasida hamkorlik
- Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) sohasida hamkorlik
- Sogʻliqni saqlash sohasida hamkorlik
- Migratsiya sohasida hamkorlik
- Sud va qonunchilik sohasida hamkorlik
- Insonparvarlik masalalari va taraqqiyot sohasida hamkorlik
- Musulmon diniy muassasalari oʻrtasida hamkorlik
- Inson resurslari sohasida hamkorlik
- Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik
- Oila va ijtimoiy siyosat masalalarida hamkorlik
- Favqulodda vaziyatlar va tabiiy ofatlarni boshqarish uchun mas'ul organlar oʻrtasida hamkorlik
- Konsullik ishlari sohasida hamkorlik
- Rasmiy tadqiqot markazlari oʻrtasida hamkorlik
- Atrof-muhit va ekologiya vazirlari oʻrtasida hamkorlik
- Kartografiya muassasalari oʻrtasida hamkorlik
- Mulkni qayd etish va kadastr ishlariga mas'ul muassasalar oʻrtasida hamkorlik
- Madaniy aloqalar sohasida hamkorlik
- Mehnat, bandlik va ijtimoiy himoya sohasida hamkorlik
- Intellektual mulk sohasida hamkorlik
Manba: turkicstates.org/tr/isbirligi-alanlari
Bogʻliq tashkilotlar
TDT tarkibida yoki u bilan yaqin hamkorlikda faoliyat yurituvchi boshqa muassasalar ham mavjud. Biz bu muassasalarning kontentini yaratmaymiz — batafsil maʼlumot uchun ularning rasmiy saytlariga yoʻllaymiz:
| Tashkilot | Diqqat markazidagi soha | Markaz |
|---|---|---|
| TÜRKSOY | Madaniyat va sanʼat sohasida hamkorlik | Ankara |
| TÜRKPA | Aʼzo davlatlar parlamentlari oʻrtasidagi assambleya | Boku |
| Xalqaro Turkiy Akademiya | Turkiy xalqlarning tili, adabiyoti va tarixi boʻyicha qoʻshma ilmiy tadqiqotlar | Astana |
| Turkiy Investitsiya Fondi | Aʼzo davlatlarning birinchi qoʻshma moliyaviy tashkiloti, investitsiya loyihalari (2023-yil 16-martda tashkil etilgan) | Istanbul |
| Turkiy Madaniyat va Meros Fondi | Turkiy madaniyat va merosni asrash, oʻrganish va targʻib qilish | Boku |
| TTSO | Aʼzo davlatlarning ishbilarmonlik doiralari oʻrtasida iqtisodiy hamkorlik va integratsiya | Istanbul |
| TDT Qurgʻoqchilikning Oldini Olish Instituti | Qurgʻoqchilikka qarshi kurash va suv xavfsizligi sohasida loyiha hamkorligi | Budapesht |
TTSOning alohida korporativ veb-sayti mavjud emas; havola uning rasmiy X (Twitter) hisobiga olib boradi. TDT Qurgʻoqchilikning Oldini Olish Institutining rasmiy sayti (dpiots.org) nashr etilgan sana holatiga koʻra hali kontent joylashtirmagan.
Mustaqillik haqida eslatma
Bu sahifa turkicstates.org saytidagi ommaviy maʼlumotlar asosida tuzilgan mustaqil tahririyat xulosasidir; u Turkiy davlatlar tashkilotining rasmiy nashri emas va TDT yoki biror aʼzo davlat nomidan gapirmaydi. Made in Turan TDTdan yoki biror davlatdan moliyalashtirish olmaydi. Dolzarb va rasmiy maʼlumot olish uchun turkicstates.org manziliga tashrif buyuring.